Flikkervrij roodlicht paneel: wat flikker is en waarom het telt
In het kort
Flikker is het snel aan en uit gaan van licht, veroorzaakt door de voeding van een paneel. Hier staat wat het is, hoe het ontstaat en hoe je het zelf betrapt.
- Waar flikker in een paneel vandaan komt
- Verschil tussen restrimpel en pulsbreedtemodulatie
- Twee tests die je thuis doet
- Wat je een verkoper hoort te vragen
Flikker is het snel aan en uit gaan van licht, meestal zo snel dat je het niet bewust ziet. Het ontstaat niet in de LED zelf, maar in de voeding die wisselstroom uit het stopcontact omzet naar gelijkstroom. Bij een flikkervrij roodlicht paneel blijft de lichtsterkte tijdens het branden zo goed als constant. En bij een apparaat waar je twintig minuten stil voor zit, is het redelijk om te willen weten hoe dat zit.
Dit is een specificatie die je op bijna geen enkele Nederlandse productpagina terugvindt, terwijl hij wel te meten is. Hieronder staat waar flikker vandaan komt, welke maten de verlichtingswereld gebruikt, wat er wel en niet over bekend is, en hoe je zelf een indicatie krijgt. Wil je eerst het grotere plaatje, begin dan bij de complete gids over een roodlicht paneel kopen.
Wat is flikker precies?
Een LED heeft geen gloeidraad die nagloeit. Zet je de stroom uit, dan is het licht meteen weg, en zet je hem aan, dan is het licht er meteen weer. Dat is normaal een voordeel, maar het betekent ook dat elke schommeling in de stroom direct een schommeling in het licht wordt.
Flikker is de naam voor die schommeling. Soms is die groot en langzaam genoeg om te zien, zoals bij een oude TL-buis die het bijna begeeft. Veel vaker is die klein en snel, en zie je er bewust niets van. Dat "je ziet het niet" is geen bewijs dat er niets gebeurt, het betekent alleen dat je oog en je hersenen de schommeling uitmiddelen tot een gemiddelde helderheid.
Waar komt flikker vandaan?
Van 50 Hz wisselstroom naar gelijkstroom
Uit een Nederlands stopcontact komt wisselspanning van 50 hertz. De spanning gaat vijftig keer per seconde heen en vijftig keer per seconde terug, in een golfbeweging. LEDs kunnen daar niets mee: die willen gelijkstroom, die maar één kant op gaat en zo constant mogelijk is.
De voeding lost dat op in twee stappen. Eerst de gelijkrichting: de negatieve helft van de golf wordt omgeklapt naar boven. Wat je overhoudt zijn geen vijftig golven per seconde meer, maar honderd heuveltjes per seconde. Daarom hoor je in de verlichtingswereld zo vaak het getal 100 Hz: dat is 50 Hz netspanning na gelijkrichting. Daarna komt het afvlakken, waarbij condensatoren en een regelcircuit de dalen tussen die heuveltjes opvullen tot een min of meer vlakke gelijkspanning.
Dat afvlakken lukt nooit perfect. Wat overblijft heet restrimpel: een kleine golfbeweging bovenop de gelijkspanning. Hoe kleiner die restrimpel, hoe rustiger het licht. Hier zit het verschil tussen een goedkope en een goed gebouwde voeding. Grotere condensatoren en een slimmer regelcircuit kosten geld en ruimte, en drukken de rimpel omlaag. Een zo goedkoop mogelijke voeding doet het minimale dat nodig is om de LEDs te laten branden. Aan de buitenkant zie je aan geen van beide iets.
Dimmen met pulsbreedtemodulatie
Er is een tweede bron van flikker, en die is bewust ingebouwd. Als een paneel een instelbare intensiteit heeft, moet die dimming ergens vandaan komen. De meest gebruikte methode heet pulsbreedtemodulatie, vaak afgekort tot PWM. In plaats van de LEDs zwakker te laten branden, worden ze heel snel aan en uit geschakeld. Staan ze de helft van de tijd aan, dan is de gemiddelde lichtopbrengst ongeveer de helft.
PWM is een prima techniek, hij is efficiënt en hij houdt de kleur van het licht stabiel. Maar het is per definitie flikker: het licht gaat echt volledig aan en uit. Hoe merkbaar dat is, hangt af van de schakelfrequentie en van hoe diep je dimt. Hoe lager je dimt, hoe korter de aan-pulsen en hoe groter het verschil tussen aan en uit. Een paneel dat op vol vermogen prima meet, kan op de laagste dimstand heel ander gedrag laten zien. Dat is dus een eerlijke vraag: geldt de opgegeven flikkermeting voor alle intensiteitsstanden of alleen voor honderd procent? Let op dat dit iets anders is dan de pulsfunctie die sommige panelen als instelling aanbieden. Daar kom ik verderop op terug.
Flikker heeft niets te maken met de golflengte van het licht. Of een paneel nu op 660 nm rood of 850 nm nabij-infrarood straalt, de aansturing zit in de voeding. Meer over golflengtes staat in het artikel over zeven golflengtes in een roodlicht paneel.
Welke maten gebruikt de verlichtingswereld?
Flikkerpercentage, ook wel modulatiediepte of percent flicker genoemd, zegt hoe diep het licht in en uit zakt. Je meet de hoogste en de laagste lichtsterkte binnen één cyclus en zet het verschil af tegen de som. Brandt een lamp constant, dan is dat nul procent. Gaat hij volledig uit tussen de pulsen, dan is het honderd procent. Dit getal zegt niets over hoe snel dat gebeurt.
Flikkerindex kijkt naar de vorm van de golf en niet alleen naar de uitersten. Hij weegt hoeveel van het licht boven het gemiddelde uitkomt ten opzichte van het totaal. Twee lampen kunnen hetzelfde flikkerpercentage hebben terwijl de ene korte scherpe pieken geeft en de andere een zachte golf. De flikkerindex maakt dat verschil zichtbaar, het flikkerpercentage niet.
Het stroboscopisch effect is de zichtbare kant van snelle flikker. Beweegt er iets snel onder flikkerend licht, dan zie je geen vloeiende beweging maar een reeks losse standen. Daarom wordt flikker in werkplaatsen met draaiende machines serieus genomen: een boor die stil lijkt te staan is gevaarlijk. Bij een paneel waar je stil voor zit speelt dat nauwelijks, maar het is wel de makkelijkste manier om flikker te betrappen.
Voor lichttherapiepanelen bestaat geen aparte wettelijke flikkernorm. De richtlijnen die er zijn komen uit de algemene verlichtingswereld: Europese eisen voor lampen in woningen en kantoren, en een aanbeveling van de IEEE die grenzen legt afhankelijk van de frequentie. Die zijn opgesteld met kamerverlichting in gedachten, niet met een paneel op vijftig centimeter van je gezicht. Een fabrikant die zich eraan houdt doet iets zinnigs, maar hij voldoet niet aan een norm die speciaal voor dit product geschreven is, want die is er niet.
Een norm die er niet is, kun je ook niet halen. Meetgegevens delen kan wel, en dat is waar het onderscheid ligt.
Wat is er wel en niet bekend over flikker?
Hier moet ik voorzichtig zijn, want dit is het punt waarop verkooppagina's te ver gaan. Wat er in de verlichtingswereld over gezegd wordt, komt hierop neer: licht met veel modulatie wordt door een deel van de mensen als minder prettig ervaren om lang in te zitten. Zichtcomfort is de term die er meestal bij valt. Er is vakliteratuur over, er zijn richtlijnen op gebaseerd, en verlichtingsontwerpers houden er rekening mee bij kantoren, scholen en werkplaatsen.
Wat daar meteen bij hoort: dat onderzoek gaat over gewone kamerverlichting. Wit licht, dat urenlang aan staat, dat je hele gezichtsveld vult, en waar je niet naar kijkt maar in werkt. Een roodlicht paneel is iets anders. Het staat kort aan, je gebruikt het één keer per dag of minder, het is smalbandig rood en nabij-infrarood, en je ogen zijn er vaak van afgewend of afgeschermd. Dat is een echt verschil, geen detail. Conclusies uit kantoorverlichting kun je niet zomaar overzetten op dit product, in geen van beide richtingen.
Dus: er is geen onderzoek dat aantoont dat flikker bij een roodlicht paneel schadelijk is, en er is ook geen onderzoek dat aantoont dat het onschadelijk is. Wat overblijft is redelijke voorzichtigheid. Rustiger licht is niet moeilijker of duurder in gebruik. Kun je kiezen tussen een paneel waarvan de fabrikant de meting kan laten zien en een paneel waarvan niemand het weet, dan is die keuze niet zo ingewikkeld. Over veiligheid in bredere zin schreef ik eerder een stuk over of roodlicht therapie veilig is om thuis te gebruiken.
- Compact paneel met zeven golflengtes van 480 tot 940 nm, nadruk op 660 en 850 nm
- Touchscreen plus meegeleverde afstandsbediening, uitklapbare standaard voor bureau of kaptafel
- 60 dagen bedenktijd en 2 jaar garantie
Pulsfunctie of onbedoelde flikker?
Sommige panelen hebben een pulsfunctie: een instelling waarbij het licht met een gekozen ritme aan en uit gaat. De Luxyor Lumi 700 heeft zo'n functie, naast een regelbare intensiteit. Dat is een feit over het apparaat, geen belofte over wat het doet.
Waarom bouwen fabrikanten dat in? Het idee komt uit vroege experimenten met gepulst licht, waarbij werd geopperd dat een puls het weefsel anders bereikt dan een constante bundel, en dat de pauzes tussen de pulsen iets zouden uitmaken. Wat daarover bekend is, is eerlijk gezegd weinig. De studies die er zijn, zijn klein, gebruiken heel verschillende pulsfrequenties en meten heel verschillende dingen. Er is geen breed gedragen conclusie dat gepulst licht beter of slechter is dan continu licht, en zeker geen consensus over welke pulsfrequentie je zou moeten kiezen. Wie anders beweert, loopt vooruit op het bewijs.
Het verschil met onbedoelde flikker is wel helder.
| Onbedoelde flikker | Instelbare pulsfunctie | |
|---|---|---|
| Oorzaak | Restrimpel in de voeding, of dimmen via pulsbreedtemodulatie | Een bewuste instelling in de aansturing, gekozen door de gebruiker |
| Kun je het uitzetten? | Nee. Het zit in het ontwerp en is een eigenschap van het apparaat | Ja. Je zet de functie uit en het paneel brandt continu |
| Weet je dat het er is? | Meestal niet, tenzij de fabrikant een meting deelt | Ja, het staat op het scherm en je kiest het zelf |
| Wat het betekent | Een indicatie van hoe zorgvuldig de voeding is opgebouwd | Een gebruiksoptie waarvan de meerwaarde niet is aangetoond |
Kort gezegd: een pulsfunctie die je kunt uitzetten is een keuze. Flikker die je niet kunt uitzetten en waarvan je het bestaan niet weet, is dat niet. Een paneel met een pulsfunctie kan prima flikkervrij zijn zodra je die functie uit laat staan.
Hoe test je flikker zelf bij een flikkervrij roodlicht paneel?
Je hebt thuis geen meetapparatuur, maar je kunt wel een indicatie krijgen. Twee tests kosten je samen een minuut.
- Zet het paneel aan in een donkere kamerDoe ander licht uit. Daglicht en lampen in de kamer maken de tests onbetrouwbaar, omdat ze de schommeling opvullen.
- Richt je telefooncamera op het paneelRicht op de LEDs en beweeg de telefoon langzaam heen en weer. Kijk naar het beeld op het scherm, niet naar de foto achteraf.
- Zwaai een potlood voor het lichtHoud een potlood of pen rechtop en zwaai die snel heen en weer tussen jou en het paneel. Let op hoe de beweging eruitziet.
- Herhaal op elke intensiteitsstandHeeft het paneel een dimfunctie, doe de tests dan ook op de laagste stand. Daar komt flikker door pulsbreedtemodulatie het duidelijkst naar voren.
| Test | Wat je doet | Wat je ziet bij flikker | Hoe hard is de uitkomst? |
|---|---|---|---|
| Telefooncamera | Camera-app openen en op de brandende LEDs richten, telefoon langzaam bewegen | Donkere banden of strepen die over het beeld rollen, of een trillend beeld | Zwak bewijs. Strepen kunnen ook door de sluiter van de camera komen, en het ontbreken ervan sluit flikker niet uit |
| Potloodtest | Een potlood snel heen en weer zwaaien tussen jou en het paneel | Losse, scherp afgetekende standen van het potlood in plaats van een vloeiende veeg | Redelijk bruikbaar voor grove flikker. Vindt niets terug bij hoge frequenties |
| Slow motion filmen | Filmen op de hoogste beeldsnelheid en vertraagd terugkijken | Het beeld pulseert zichtbaar lichter en donkerder van frame tot frame | Iets sterker dan de gewone camera, maar de beeldsnelheid bepaalt wat je vindt |
| Ooghoektest | Naast het paneel gaan zitten en er met je ooghoek langs kijken | Een onrustig of trillend gevoel aan de rand van je gezichtsveld | Subjectief. Zegt iets over hoe jij het ervaart, niets over het apparaat |
| Flikkermeter | Een fotodiode of losse flikkermeter op het licht richten | De golfvorm zelf, met flikkerpercentage, flikkerindex en frequentie | De enige echte meting. Vraag hem op bij de verkoper |
Wees eerlijk over wat deze tests zijn. Ze zijn indicatief, niet kwantitatief. Met een telefoon stel je geen flikkerpercentage vast en geen frequentie. Je camera heeft een eigen sluitertijd die met de lichtpulsen kan meelopen of er juist tegenin kan werken, en veel telefoons corrigeren automatisch voor precies dit soort banden. Zie je strepen, dan is er waarschijnlijk iets aan de hand. Zie je niets, dan weet je alleen dat het niet grof is.
Test niet alleen het paneel, maar ook je kamer. Veel goedkope LED-lampen en dimmers in huis flikkeren merkbaar meer dan een fatsoenlijk paneel. Vind je met de potloodtest strepen, controleer dan eerst of je plafondlamp nog aan staat.
Wat vraag je aan een verkoper?
"Flikkervrij" is geen beschermde term. Iedereen mag het op een website zetten, er staat geen definitie achter en er is geen instantie die het controleert. Zonder meetgegevens erbij is het een marketingwoord en geen specificatie. Dat geldt net zo goed voor "stroboscoopvrij" en "ogenvriendelijk".
Wat een specificatie wel maakt, is een getal met een methode eronder. Deze vragen kun je stellen:
- Wat is het gemeten flikkerpercentage? Een verkoper die dit weet, heeft laten meten. Weet hij het niet, dan is dat ook een antwoord.
- Bij welke frequentie? Een lage frequentie met veel modulatie is iets anders dan een hoge frequentie met dezelfde modulatie. Zonder frequentie zegt een percentage weinig.
- Geldt die meting voor alle intensiteitsstanden? Dimt het paneel via pulsbreedtemodulatie, dan kan de laagste stand er heel anders uitzien dan de hoogste.
- Waarmee is er gemeten? Vraag hoe de meting is gedaan, niet alleen wat eruit kwam.
- Staat het rapport ergens? Wie zijn cijfers kent, kan ze meestal ook laten zien.
Hetzelfde principe geldt voor de andere specificaties die verkopers graag noemen. In het stuk over stralingsintensiteit en wat mW/cm2 betekent staat hoe je een intensiteitsgetal beoordeelt, en de checklist met tien specificaties zet ze naast elkaar.
Over de Luxyor panelen ben ik net zo streng. Ik noem hier geen flikkerpercentage en geen frequentie van de Lumi 110 of de Lumi 700, omdat ik die meting niet voor me heb liggen en ik geen getal ga verzinnen om een verhaal rond te maken. Wil je de exacte meetwaarden van een Luxyor paneel, dan kun je ze opvragen bij het team.
Tot slot
Flikker is geen mysterie. Het is het gevolg van hoe een voeding wisselstroom omzet naar gelijkstroom, plus wat de dimming daar bovenop doet. Het is te meten, het is uit te drukken in een flikkerpercentage en een flikkerindex, en het is met een potlood en een telefoon ruw te betrappen. Wat er niet is: een norm die speciaal voor lichttherapiepanelen geschreven is, en onderzoek dat over dit type apparaat gaat in plaats van over kamerverlichting.
Rustig licht kost je niets extra in gebruik, en een fabrikant die zijn meting kent, heeft aandacht besteed aan het onderdeel dat je nooit ziet. Vraag het na, bij ons en bij anderen, en kijk vooral wat er terugkomt. Wil je zien wat er in het assortiment staat, kijk dan bij de roodlicht panelen.
- Full body paneel van 91 cm met 300 LEDs en zeven golflengtes van 480 tot 940 nm
- Regelbare intensiteit en een pulsfunctie, vrijstaand of aan de wand of over een deur
- 60 dagen bedenktijd en 2 jaar garantie
Veelgestelde vragen
Wat is flikker bij een roodlicht paneel?
Flikker is het snel aan en uit gaan van het licht, meestal zo snel dat je het niet bewust ziet. Het ontstaat in de voeding die wisselstroom uit het stopcontact omzet naar gelijkstroom voor de LEDs. Hoe netjes die omzetting gebeurt, bepaalt hoe rustig het licht is.
Waarom flikkert een LED eigenlijk?
Een LED heeft geen gloeidraad die nagloeit en volgt de stroom vrijwel direct. Elke schommeling in de stroom wordt dus meteen een schommeling in het licht. Bij een gloeilamp werd die schommeling nog uitgesmeerd door de hete draad, bij een LED niet.
Wat heeft 50 Hz netspanning met flikker te maken?
Uit een Nederlands stopcontact komt wisselspanning van 50 hertz. Na gelijkrichting worden dat honderd heuveltjes per seconde, en daarom hoor je in de verlichtingswereld vaak het getal 100 Hz. Wat de voeding daarna niet weet af te vlakken, blijft over als restrimpel en dus als flikker.
Wat is restrimpel?
Restrimpel is de kleine golfbeweging die overblijft bovenop de gelijkspanning nadat de voeding de gelijkgerichte netspanning heeft afgevlakt. Hoe kleiner de restrimpel, hoe constanter het licht. Grotere condensatoren en een beter regelcircuit drukken hem omlaag, maar kosten geld en ruimte.
Wat is pulsbreedtemodulatie?
Pulsbreedtemodulatie, afgekort PWM, is de meest gebruikte manier om LEDs te dimmen. De LEDs worden heel snel volledig aan en uit geschakeld, en de verhouding tussen aan en uit bepaalt de gemiddelde helderheid. Het is efficiënt, maar het is per definitie flikker.
Flikkert een paneel meer op een lage intensiteitsstand?
Dat kan, als het paneel dimt via pulsbreedtemodulatie. Hoe lager je dimt, hoe korter de aan-pulsen en hoe groter het verschil tussen aan en uit. Een meting op vol vermogen zegt daarom niet automatisch iets over de laagste stand.
Wat is het verschil tussen flikkerpercentage en flikkerindex?
Het flikkerpercentage, ook modulatiediepte genoemd, zegt hoe diep het licht in en uit zakt binnen een cyclus. De flikkerindex kijkt ook naar de vorm van de golf en niet alleen naar de uitersten. Twee lampen met hetzelfde flikkerpercentage kunnen een heel verschillende flikkerindex hebben.
Bestaat er een flikkernorm voor lichttherapiepanelen?
Nee, er is geen aparte wettelijke flikkernorm voor dit type apparaat. De richtlijnen die er zijn komen uit de algemene verlichtingswereld en zijn geschreven met kamerverlichting in gedachten. Een fabrikant die zich daaraan houdt doet iets zinnigs, maar voldoet niet aan een norm die speciaal voor panelen bestaat.
Is flikker bij een roodlicht paneel schadelijk?
Daar is geen onderzoek over dat specifiek over dit type apparaat gaat. Wat er in de verlichtingswereld over gezegd wordt, gaat over gewone kamerverlichting die uren aan staat en je hele gezichtsveld vult. Dat is een echt ander gebruik, dus die conclusies kun je niet zomaar overzetten.
Hoe test ik flikker met mijn telefoon?
Zet het paneel aan in een donkere kamer, richt je camera op de LEDs en beweeg de telefoon langzaam heen en weer. Zie je donkere banden over het beeld rollen, dan is er waarschijnlijk flikker. Dit is een indicatie en geen meting: je stelt er geen flikkerpercentage mee vast.
Wat is de potloodtest?
Je zwaait een potlood of pen snel heen en weer tussen jou en het brandende paneel. Bij constant licht zie je een vloeiende veeg, bij flikker zie je losse, scherp afgetekende standen. De test werkt goed voor grove flikker en vindt niets terug bij hoge frequenties.
Is een pulsfunctie hetzelfde als flikker?
Nee. Een pulsfunctie is een instelling die je zelf aan en uit kunt zetten, onbedoelde flikker zit vast in het ontwerp van de voeding. De Luxyor Lumi 700 heeft een pulsfunctie naast een regelbare intensiteit. Wat een pulsfunctie precies toevoegt is niet aangetoond, de studies erover zijn klein en onderling heel verschillend.
